Τι σημαίνει η λέξη «ζαβαρακατρανέμια» στο περίφημο τραγούδι του Νίκου Ξυλούρη;

Γραμμένο στα χρόνια της Χούντας, με ξεκάθαρο αντιδικτατορικό μήνυμα, το τραγούδι «Ζάβαρα κάτρα νέμια» παραμένει μέχρι σήμερα ένα από τα πιο συμβολικά και μυστηριώδη έργα της σύγχρονης ελληνικής μουσικής. Ταυτίστηκε όσο κανένα άλλο με τη φωνή και τη μορφή του Νίκος Ξυλούρης, ο οποίος γεννήθηκε στις 7 Ιουλίου 1936 στα Ανώγεια και έφυγε από τη ζωή στις 8 Φεβρουαρίου 1980 στον Πειραιά.

Το τραγούδι και το «μυστήριο» των στίχων

Τη μουσική και τους στίχους έγραψε ο Γιάννης Μαρκόπουλος, ο οποίος το τραγούδησε πρώτη φορά το 1968 στον δίσκο «Επιχείρησις Απόλλων». Ωστόσο, το έργο έγινε πλατιά γνωστό μέσα από τη φωνή του Νίκου Ξυλούρη, που του έδωσε σάρκα, ψυχή και πολιτικό βάθος.

Οι στίχοι φάνταζαν για χρόνια ακατανόητοι, σχεδόν μυστικιστικοί, γεγονός που οδήγησε σε πολλές ερμηνείες και θεωρίες. Η αλήθεια αποκαλύφθηκε αρκετά αργότερα, όταν ο ίδιος ο Μαρκόπουλος έδωσε την επίσημη ερμηνεία σε τηλεοπτική συνέντευξη στον Λευτέρης Παπαδόπουλος.

Τι σημαίνουν τελικά οι λέξεις

«αλληλούια» = αλληλουχία
«ζάβαρα» = λάβαρα
«κάτρα» = μαύρα
«νάμα» = βάπτισμα / μάνα
«λάμα» = μαχαίρι
«νέμια» = ανέμισαν
«ίλεος» = έλεος

Ζάβαρα κάτρα νέμια = Λάβαρα μαύρα ανέμισαν

Ίλεος, Ίλεος = Έλεος, Έλεος

Λάμα, λάμα, νάμα, νάμα, νέμια = Το μαχαίρι, το μαχαίρι, μάνα, μάνα, ανέμισαν

Με αυτόν τον τρόπο, το τραγούδι γίνεται μια ποιητική κραυγή αντίστασης, μεταμφιεσμένη για να ξεγελά τη λογοκρισία της δικτατορίας.

Ο «Αρχάγγελος» και το τέλος

Το 1979 υπήρξε μια ιδιαίτερα δύσκολη χρονιά για τον Νίκο Ξυλούρη. Παρά το γεγονός ότι η καλλιτεχνική του πορεία βρισκόταν στο απόγειο, ο ίδιος υπέφερε από έντονους πόνους στο κεφάλι και στο θώρακα. Ταξίδεψε στη Νέα Υόρκη, όπου στο Memorial Hospital διαγνώστηκε με καρκίνο.

Μετά από επανειλημμένες εγχειρήσεις, επέστρεψε στην Ελλάδα και φιλοξενήθηκε στο Πόρτο Ράφτη, προσπαθώντας με πείσμα να νικήσει την επάρατη νόσο. Στις 6 Φεβρουαρίου 1980 εισήχθη στο Αντικαρκινικό Νοσοκομείο Πειραιώς. Την επόμενη ημέρα η κατάσταση της υγείας του επιδεινώθηκε ραγδαία και το βράδυ έπεσε σε κώμα.